Oglądając te stare fotografie, można się również zadumać nad szczęśliwym losem sandomierzan, którzy mogą na co dzień obcować z tyloma dziełami ludzkiego artyzmu, świadectwami wiary, symbolami Ojczyzny - znakami tego duchowego dziedzictwa sandomierskiej przeszłości, “które - to znowu słowa Ojca Świętego wypowiedziane podczas historycznej wizyty w Sandomierzu - w czasach zaborów, w czasach niemieckiej okupacji i w czasach totalitarnego zniewolenia przez komunistyczny system pozwoliło ludziom tej ziemi zachować narodową i chrześcijańską tożsamość”.

Fotografie te stanowią też niezwykle ciekawe źródło do poznania historii miasta w końcowych dwóch dekadach XIX wieku i w pierwszym piętnastoleciu XX wieku. Pochodzą z okresu szczególnego: epoki narodowej niewoli.

Sandomierz - powiatowe miasto na krańcu imperium Romanowych. Oddalone od kolei (najbliższa stacja - Ostrowiec Świętokrzyski), oddzielone, biegnącą Wisłą granicą, od obszarów po jej wschodniej stronie, włączonych do austro-węgierskiej Galicji, które przez stulecia stanowiły naturalne zaplecze miasta, wyprzedzone w cywilizacyjnym rozwoju przez gubernialne Kielce i Radom, a nawet pobliski Opatów i Ostrowiec Świętokrzyski.

W swej strukturze społecznej i mizernej kondycji gospodarczej był tamten Sandomierz podobny wielu miasteczkom Królestwa Polskiego popowstaniowej doby. Równocześnie przecież był miastem różniącym się od nich: świadomym swej dawnej historycznej roli, której tak wiele śladów pozostało w przestrzeni miasta.

Sandomierz miasto bogatych tradycji państwowych, narodowych i kościelnych, został właśnie wtedy, w XIX wieku, w dobie Królestwa Polskiego, stolicą rozległej diecezji, ustanowionej w 1818 roku przez papieża Piusa VII. W starożytnej kolegiacie pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, ufundowanej przez króla Kazimierza Wielkiego, stanął tron biskupów sandomierskich, świadomych bogatego wiana kościelnej przeszłości biskupiego Sandomierza: miasta licznych świątyń, zakonów, szkół, dzieł miłosierdzia, także objawiającej się - dostrze-żonej przez Kościół - świętości: bł. Wincentego Kadłubka, bł. Czesława, bł. Sadoka i Jego braci - Męczenników z konwentu Świętego Jakuba... Wokół biskupiego tronu wyrosły centralne instytucje diecezjalne: Seminarium Duchowne (założone w 1820 roku) i konsystorz; skupiła się elita diecezjalnego duchowieństwa.

Tamten Sandomierz. Rynek. 15 brukowanych ulic, 3 przedmieścia: Opatowskie, Zawichojskie, Rybitwy, 72 murowane domy, 120 drewnianych. Urząd celny. Kasa powiatowa. Poczta i telegraf. Dowódca straży pogranicznej. Budowniczy powiatowy. Zjazd sędziów pokoju. Urząd regulacji Wisły i Sanu. Sąd pokoju. Sąd gminny. Więzienie. Szpital. Czteroklasowe progimnazjum męskie (w 1912 roku przekształcone w gimnazjum). Szkoła maryjska żeńska. Kilka stowarzyszeń i instytucji prywatnych, m.in. straż ogniowa, resursa miejska, Towarzystwo Dobroczynności, Towarzystwo Spółdzielcze “Pomoc Bratnia”, towarzystwo muzyczno-dramatyczne, czytelnia. 6489 mieszkańców (stałych i niestałych) w tym 2735 katolików, 593 prawosławnych, 52 ewangelików, 3449 żydów (to dane pochodzące z 1908 roku, po części przepisane z wydanego wtedy Przewodnika po Sandomierzu pióra ks. Józefa Rokosznego).